برگزاری نخستین مجمع عمومی و انتخابات اعضای شبکه کتابخانههای دانشگاهی و پژوهشی را باید رویدادی مهم و امیدبخش در مسیر تقویت همکاری، همافزایی و هماهنگی میان کتابخانههای دانشگاهی و پژوهشی کشور دانست. این شبکه با همکاری دفتر حمایت و پشتیبانی امور پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، انجمن کتابداری و اطلاعرسانی ایران و با میزبانی و مدیریت پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) تشکیل شده است و این سه نهاد نیز به عنوان اعضای حقوقی شبکه در ساختار آن حضور دارند. شکلگیری این شبکه میتواند نقطه آغاز مسیری تازه برای بازاندیشی در جایگاه کتابخانههای علمی کشور و حرکت به سوی ایجاد شبکهای ملی، فعال و اثرگذار در حوزه کتابخانههای دانشگاهی و پژوهشی باشد؛ شبکهای که با بهرهگیری از ظرفیتهای دانشگاهها، پژوهشگاهها، کتابخانهها و نهادهای علمی و حرفهای کشور، زمینه همکاری گستردهتر، تبادل تجربه، اشتراک ظرفیتها و پیگیری مسائل و چالشهای مشترک کتابخانههای دانشگاهی و پژوهشی را فراهم آورد.
به باور اینجانب، اهمیت شکلگیری شبکه کتابخانههای دانشگاهی و پژوهشی صرفاً در ایجاد یک ساختار جدید خلاصه نمیشود. ارزش و اثربخشی واقعی این شبکه زمانی آشکار خواهد شد که بتواند به نهادی فعال، مسئلهمحور، مشارکتجو و اثرگذار تبدیل شود؛ نهادی که مسائل واقعی کتابخانههای دانشگاهی و پژوهشی کشور را بشناسد، برای آنها اولویت تعیین کند، ظرفیتهای پراکنده را به یکدیگر پیوند دهد و برای حل مسائل، راهکارهای عملی و قابل پیگیری ارائه کند.
امروز کتابخانه دانشگاهی دیگر تنها محلی برای نگهداری، سازماندهی و امانت منابع نیست. تحولات شتابان در حوزه علم، فناوری و ارتباطات، مأموریت کتابخانههای دانشگاهی را دگرگون کرده است. کتابخانه دانشگاهی در جهان امروز بخشی از زیرساخت تولید، سازماندهی، گردش و دسترسپذیری دانش محسوب میشود و میتواند در مراحل مختلف فعالیتهای آموزشی و پژوهشی دانشگاه حضور مؤثر داشته باشد.
مدیریت دادههای پژوهشی، توسعه مخازن سازمانی، دسترسی آزاد، علم باز، پشتیبانی از ارتباطات علمی، خدمات پژوهشی، ارزیابی و تحلیل فعالیتهای علمی، ارتقای سواد اطلاعاتی و سواد هوش مصنوعی و کمک به استفاده مسئولانه و اخلاقی از فناوریهای نوین، از جمله حوزههایی هستند که باید در مأموریت جدید کتابخانههای دانشگاهی جایگاهی جدی داشته باشند. در چنین شرایطی، نقش متخصصان علم اطلاعات و کتابداران دانشگاهی نیز در حال تحول است و آنان میتوانند فراتر از نقشهای سنتی، به عنوان همراه پژوهشگر، مشاور اطلاعاتی و تسهیلگر دسترسی به دانش در چرخه آموزش و پژوهش حضور داشته باشند.
با وجود این ظرفیتها و ضرورتها، کتابخانههای دانشگاهی و پژوهشی کشور با مجموعهای از مسائل و چالشهای مشترک روبهرو هستند. محدودیت منابع مالی، افزایش هزینه دسترسی به منابع علمی، دشواری تأمین پایدار منابع اطلاعاتی، تفاوت در امکانات و زیرساختهای دانشگاهها، پراکندگی سامانهها و خدمات، موازیکاری، ضعف سازوکارهای اشتراک منابع، چالشهای مدیریت دادههای پژوهشی، مشکلات استخدامی و جذب نیروی انسانی متخصص، بکارگیری مدیران ناآشنا و غیرمتخصص و نیاز به توانمندسازی مستمر نیروی انسانی، تنها بخشی از مسائل پیش روی کتابخانههای علمی کشور است.
بسیاری از این مسائل، فراتر از توان یک کتابخانه یا یک دانشگاه برای حل شدن هستند. از همین رو، شکلگیری یک شبکه ملی و ایجاد سازوکاری برای همکاری و هماهنگی میان کتابخانههای دانشگاهی و پژوهشی ضرورتی اساسی است. شبکهای که بتواند ظرفیتهای پراکنده را به یکدیگر متصل کند، زمینه استفاده مشترک از منابع و زیرساختها را فراهم آورد، از تکرار فعالیتها و موازیکاری بکاهد و قدرت حل مسئله و توان مطالبهگری کتابخانههای دانشگاهی و پزوهشی کشور را افزایش دهد.
در این میان، انتظار جدی از شورای سیاستگذاری و اعضای منتخب شبکه آن است که این ساختار به یک نهاد صرفاً اداری و تشریفاتی تبدیل نشود. تشکیل شورا و برگزاری جلسات، به تنهایی نشانه موفقیت نیست. موفقیت زمانی حاصل خواهد شد که شبکه بتواند مسائل واقعی کتابخانههای دانشگاهی و پژوهشی را در مرکز فعالیت خود قرار دهد و میان گفتوگو، تصمیم، اقدام و نتیجه، پیوندی روشن و قابل ارزیابی برقرار کند.
شورای سیاستگذاری شبکه باید سازوکاری مستمر برای شناسایی مسائل کتابخانههای دانشگاهی و پژوهشی در سراسر کشور ایجاد کند و در فرآیند تصمیمسازی، از تجربه مدیران کتابخانهها، کتابداران، متخصصان علم اطلاعات و دانششناسی، استادان و پژوهشگران بهره گیرد. سیاستگذاری درباره کتابخانهها بدون مشارکت واقعی کسانی که هر روز با مسائل کاربران، دانشجویان، استادان و پژوهشگران مواجه هستند، نمیتواند به سیاستی مؤثر و کارآمد تبدیل شود.
یکی از مهمترین وظایف شبکه، تبدیل دغدغهها و مسائل مشترک کتابخانههای دانشگاهی به مطالبات روشن و کارشناسیشده در سطح سیاستگذاری ملی است. شبکه باید بتواند صدای منسجم کتابخانههای دانشگاهی و پژوهشی کشور باشد و مسائل آنها را به شکل مستمر و مستدل با نهادهای مسئول، بهویژه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، مطرح و پیگیری کند.
در همین چارچوب، انتظار میرود وزارت علوم، تحقیقات و فناوری توجه جدیتر و مؤثرتری به کتابخانههای دانشگاهی به عنوان بخشی اساسی از زیرساخت آموزش عالی و پژوهش کشور داشته باشد. نمیتوان از ارتقای کیفیت آموزش، توسعه پژوهش، افزایش تولید علم و تقویت جایگاه علمی دانشگاهها سخن گفت، اما کتابخانهها و زیرساختهای اطلاعاتی را در اولویت سیاستگذاری و تخصیص منابع قرار نداد.
یکی از مطالبات مهم جامعه علمی و حرفهای از وزارت علوم، توجه به تأمین پایدار و متناسب منابع مالی برای کتابخانههای دانشگاهی است. افزایش هزینه منابع علمی، بهویژه منابع الکترونیکی و پایگاههای اطلاعاتی، بسیاری از دانشگاهها را با مشکلات جدی مواجه کرده است. لازم است سازوکارهایی ملی و پایدار برای تأمین، اشتراک و دسترسی به منابع علمی ایجاد شود تا دانشگاهها و کتابخانهها بتوانند با قدرت بیشتری از فعالیتهای آموزشی و پژوهشی کشور حمایت کنند. به بیان دیگر، موضوع عدالت اطلاعاتی باید به عنوان یکی از اصول اساسی در برنامهریزیهای آینده مورد توجه قرار گیرد. تفاوت میان امکانات و زیرساختهای اطلاعاتی دانشگاهها و مراکز پژوهشی نباید به نابرابری در فرصتهای آموزش و پژوهش منجر شود. دانشجو و پژوهشگر، صرفنظر از محل تحصیل یا فعالیت خود، باید تا حد امکان از فرصت عادلانهای برای دسترسی به منابع و خدمات اطلاعاتی برخوردار باشد. شبکه کتابخانههای دانشگاهی و پژوهشی میتواند با ایجاد سازوکارهای مؤثر برای اشتراک منابع و خدمات، نقش مهمی در کاهش این شکاف ایفا کند.
تحولات ناشی از گسترش هوش مصنوعی نیز از جمله موضوعاتی است که نمیتوان نسبت به آن بیتفاوت بود. هوش مصنوعی در حال تغییر شیوه جستوجو، بازیابی، تولید و استفاده از اطلاعات است و کتابخانههای دانشگاهی باید برای مواجهه آگاهانه و فعال با این تحول آماده شوند. در کنار بهرهگیری از فرصتهای فناوریهای هوشمند، موضوعاتی مانند اعتبار اطلاعات، سوگیری الگوریتمی، حریم خصوصی، مالکیت فکری، اخلاق اطلاعات و سواد هوش مصنوعی نیز باید مورد توجه قرار گیرد. انتظار میرود شبکه کتابخانههای دانشگاهی و پژوهشی بستری برای گفتوگو، تبادل تجربه و تدوین رویکردهای مشترک در این حوزه فراهم کند.
در کنار همه این مسائل، سرمایه انسانی همچنان مهمترین زیرساخت تحول در کتابخانههای دانشگاهی است. فناوری و زیرساخت، بدون نیروی انسانی متخصص و توانمند، نمیتواند به تحول واقعی منجر شود. آموزش مستمر و توانمندسازی کتابداران و متخصصان اطلاعات در حوزههای جدید باید یکی از اولویتهای جدی شبکه باشد. در این زمینه، انجمن کتابداری و اطلاعرسانی ایران نیز با بهرهگیری از ظرفیت استادان، پژوهشگران و متخصصان حوزه علم اطلاعات و دانششناسی، آمادگی دارد در طراحی و اجرای برنامههای توانمندسازی حرفهای با شبکه همکاری کند.
انجمن کتابداری و اطلاعرسانی ایران در سالهای اخیر تلاش کرده است نقش خود را به برگزاری نشستها و برنامههای علمی محدود نکند و در شناسایی مسائل واقعی جامعه حرفهای و ایجاد ارتباط میان بدنه تخصصی و ساختارهای تصمیمگیری نیز نقش فعالی داشته باشد. پیگیری موضوع ایجاد سازوکاری هماهنگکننده برای کتابخانههای دانشگاهی و پژوهشی از طریق کمیته کتابخانههای دانشگاهی انجمن، برگزاری نشست مدیران کتابخانههای دانشگاهی در دانشگاه تهران و تداوم گفتوگوها و همکاریها با مسئولان وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) بخشی از تلاشهایی بود که در مسیر شکلگیری این حرکت مشترک انجام شد.
حضور انجمن کتابداری و اطلاعرسانی ایران در شبکه کتابخانههای دانشگاهی و پژوهشی نیز صرفاً یک حضور حقوقی و سازمانی نیست؛ بلکه مسئولیتی حرفهای در قبال جامعه علمی و حرفهای کشور است. انجمن باید بتواند دیدگاهها، تجربهها و مطالبات جامعه حرفهای را به ساختارهای سیاستگذاری منتقل کند و در مقابل، زمینه گفتوگو و اطلاعرسانی درباره تصمیمها و برنامههای شبکه را در میان جامعه حرفهای فراهم آورد.
امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند حرکت از پراکندگی به همافزایی، از فعالیتهای منفرد به اقدام جمعی و از نگاه سازمانی به نگاه شبکهای هستیم. موفقیت شبکه کتابخانههای دانشگاهی و پژوهشی به میزان مشارکت واقعی اعضا، تداوم گفتوگو، توجه به مسائل واقعی و توانایی تبدیل تصمیمها به اقدامهای عملی بستگی خواهد داشت.
برگزاری نخستین مجمع عمومی و انتخابات اعضای شبکه، آغاز یک مسیر است و امیدوارم این آغاز، سرآغاز حرکتی ملی و ماندگار در مسیر تقویت کتابخانههای دانشگاهی و پژوهشی کشور باشد. انتظار جامعه حرفهای از اعضای منتخب و شورای سیاستگذاری شبکه روشن است: از عنوان و ساختار فراتر روید، مسائل واقعی کتابخانهها را در مرکز فعالیت خود قرار دهید، صدای جامعه حرفهای باشید، ظرفیتهای پراکنده را به یکدیگر پیوند دهید و با نگاهی آیندهنگر و مطالبهگر، برای حل مسائل کتابخانههای دانشگاهی و پژوهشی کشور تلاش کنید.
در پایان ضمن عرض تبریک به منتخبان، امیدوارم این شبکه بتواند با همکاری همه فعالان این حوزه و با پشتیبانی و همکاری وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، انجمن کتابداری و اطلاعرسانی ایران و با مدیریت و میزبانی مؤثر پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) به نهادی اثرگذار در سیاستگذاری، هماهنگی و توسعه کتابخانه های دانشگاهی و پژوهشی کشور تبدیل شود و در نهایت، به تقویت زیرساخت دانشی کشور، گسترش عدالت اطلاعاتی و فراهم شدن دسترسی مؤثرتر، عادلانهتر و هوشمندانهتر به اطلاعات و دانش برای جامعه دانشگاهی و پژوهشی ایران یاری رساند.
دکتر محمد زرهساز
رئیس انجمن کتابداری و اطلاعرسانی ایران
